روش های کوددهی گیاهان آپارتمانی : از کودهای طبیعی تا شیمیایی

خلاصه مقاله:

گیاهان آپارتمانی برای رشد سالم و حفظ زیبایی خود به تغذیه‌ی مناسب و منظم نیاز دارند و کوددهی نقش کلیدی در این فرآیند دارد. در این مقاله با مفهوم کود، انواع کودهای شیمیایی، آلی و زیستی و نقش عناصر پرمصرف و کم‌مصرف در رشد گیاهان آشنا می‌شویم. همچنین زمان مناسب کوددهی در فصل‌های مختلف سال و اهمیت تنظیم دوز کود برای جلوگیری از آسیب به ریشه‌ها بررسی شده است. با رعایت این نکات، می‌توانید گیاهانی شاداب‌تر، سبزتر و مقاوم‌تر در خانه یا محل کار خود داشته باشید.

گیاهان آپارتمانی علاوه بر زیبایی بی نظیری که به محیط زندگی شما ارائه می دهند دارای فوایدی نیز هستند. آن ها می توانند در کاهش استرس و تصفیه هوا موثر باشند از این رو حضور آن ها در خانه ها یا محیط های کاری از گذشته تا به امروز بسیار مورد توجه بوده است.

به طور کلی رشد و زیبایی این گیاهان در گرو شرایط محیطی مناسب و خاک غنی است که در آن رشد می کنند، دستیابی به خاک غنی تنها با کوددهی برای این گیاهان حاصل می شود، اما به طور کلی هدف از کوددهی گیاهان آپارتمانی، باید رساندن مواد مغذی کافی به گیاه برای رشد ورویش برگ های جدید باشد.

تعریف کود:

بطور کلی، به هر نوع ماده معدنی، طبیعی، شیمیایی و یا بیولوژیک که دارای عناصر غذایی باشد و باعث بالا بردن حاصل خیزی خاک و افزایش عملکرد کیفی و کمی محصول شود کود اطلاق می‌شود.

انواع کود مخصوص گیاهان آپارتمانی، به سه دسته تقسیم می‌شوند. این کودها عبارتند از: کودهای شیمیایی، کودهای آلی (ارگانیک) و کودهای بیولوژیک (زیستی)

کود های موجود در کشاورزی:

کودهای شیمیایی:

کودهای شیمیایی، موجب تقویت و رشد گیاه می‌شوند.

این کودها در مقایسه با کودهای طبیعی حجم کمتری دارند.

کودهای شیمیایی انواع مختلفی دارند که به شکل‌های پودری مثل کریستالون، گرانول یا دانه‌ای (مثل سوپرفسفات) و مایع (مثل اسید هیومیک) تولید می‌شوند.

این کودها، دارای عناصر یا مواد غذایی مختلف می‌باشند. از جمله این عناصر پر مصرف، می‌توان به ازت، فسفر، پتاس، کلسیم و منیزیم اشاره کرد.

عناصر کم مصرف نیز، آهن، روی، منگنز، مس و بر می‌باشند. لازم به ذکر است که عناصر ازت، فسفر و پتاسیم بیش از سایر عناصر بعنوان کود مصرف می‌گردند.

میکروالمنت‌ها یا عناصر ریزمغذی به دسته‌ای از عناصر موردنیاز گیاه اطلاق می‌شود که گیاه جهت متابولیسم به مقدار کمی از آن عناصر احتیاج دارد، البته باید توجه داشت که مقدار کم به معنی کم‌اهمیت بودن آن ها نیست و ممکن است حتی با افزایش بیش از حد منجر به آسیب گیاه شود.

کودهای ازت

ازت به صورت های نیترات، یون آمونیم و اوره قابل جذب گیاه است.

نیترات آمونیم ۳۳ درصد ازت داشته و هر دو فرم ازت آن قابل جذب گیاه می باشند، چون دارای بار منفی است جذب کلوئیدهای خاک نشده و در معرض شستشو ازخاک است.

اوره رایج ترین کود ازت در ایران است. اوره از ترکیبات آلی به شمار رفته و به همین فرم قابل جذب گیاه می باشد. از محلول اوره در محلول پاشی برگ گیاهان نیز استفاده می شود. اوره و نیترات آمونیم را می توان قبل ازکاشت محصول و یا بصورت سرک و بعد از آن که گیاه مقداری رشد نمود به خاک داد.

سولفات آمونیم علاوه بر ازت دارای ۲۴ درصد گوگرد است. هیدرات آمونیم را که از حل شدن آمونیاک در آب بدست می آید قبل از کاشت به وسیله سرنگ های مخصوص در زیر لایه ای از خاک قرار می دهند.

نیترات کلسیم و نیترات پتاسیم درصدازت کمی داشته وکمتر بعنوان منبع کود ازت در خاک مصرف می شوند، این کودها غالباً در محلول های غذائی بعنوان منابع کلسیم یا پتاسیم مورد استفاده قرار می گیرند.

کودهای فسفر

غالباً درصد فسفر کودهای شیمیائی را بصورت درصد اکسید فسفر ذکر می نمایند.

اسید فسفریک که از تجزیه مواد آلی خاک حاصل می شود قابل جذب گیاه است، اما بصورت کود شیمیائی مصرف نمی شود. قسمت اعظم کود فسفره ای که به خاک داده می شود، بوسیله کلسیم در خاک های قلیائی و بوسیله آهن و آلومینیم در خاک های اسیدی تثبیت می گردد.

معمولاً تا کود فسفره ای که به خاک داده می شود در سال اول بصورت قابل جذب گیاه باقی می ماند و بخش کمی نیز طی سال های آینده قابل جذب گیاه می گردد.

میزان های فوق الذکر با روش کوددهی، بافت و ترکیب خاک ، سوابق مصرف کود فسفره در خاک و مقدار کود فسفری که مصرف می شود بستگی دارد چون میزان محلول بودن و حرکت کود فسفره در خاک بسیار محدود است می بایستی کودهای فسفره را قبل از کاشت به خاک داد و آن ها را مستقیماً در ناحیه توسعه ریشه قرار داد.

کودهای پتاسیم

کمبود پتاسیم بیشتر در خاک های اسیدی و خاک های شنی دیده می شود، اما کمبود آن در سایر خاک ها تحت شرایط آبیاری و برداشت مقدار زیادی محصول (بخصوص یونجه) نیز مشاهده می گردد.

اغلب کودهای پتاسیم در آب محلول هستند و نحوه اضافه آن ها به خاک نقش زیادی در اثر بخشی کود ندارد.

کلرورپتاسیم فراوان ترین ترکیب پتاسیم در طبیعت است، کلرورپتاسیم دارای مقدار زیادی (۶۰ تا ۶۲ درصد) می باشد با این حال مصرف کلرورپتاسیم درمواردی که به مقدار زیادی پتاسیم نیاز است چندان مطلوب نیست، زیرا احتمال مسمومیت ناشی از فراوانی کلر پیش می آید با این که مقدار کمی کلر برای محصولاتی مانند توتون و پنبه لازم است، اما زیادی کلر در خاک موجب آب دارشدن غده سیب زمینی و نقصان کیفیت توتون می گردد.

نیترات پتاسیم دارای ۴۴% اکسید پتاسیم است، اما کودی گران قیمت می باشد.

سولفات پتاسیم معمول ترین کود پتاسیم است که در زراعت مصرف می شود، پتاسیم از تجزیه اولیه بقایای گیاهی نیز به خاک اضافه می شود، اما هوموس خاک بعنوان منبع قابل توجه پتاسیم بشمار نمی رود، زیرا پتاسیم بوسیله مواد آلی تثبیت نمی گردد.

خاک هائی که مقدار زیادی رس از نوع ورمی کولایت و ایلیت دارند پتاسیم را تثبیت می کنند، پتاسیم واقع در محلول خاک در حال تعادل است و بعنوان ذخیره پتاسیم خاک محسوب می شود در صورتی که شدت تثبیت زیاد است می بایستی پتاسیم را بصورت نواری و قبل از کاشت در خاک قرار داد.

کودهای کلسیم و منیزیم

کلسیم و منیزیم کمتر بعنوان کود مصرف می شوند، زیرا کمبود آن ها در بسیاری از خاک ها (به استثنای خاک های نواحی مرطوب) دیده نمی شود.

خاک های نواحی مرطوب اسیدی بوده و برای اصلاح آن ها از کلسیم و منیزیم استفاده میشود.

در خاک های اسیدی مقدار زیادی کربنات کلسیم، کربنات مضاعف کلسیم و منیزیم و یا سولفات کلسیم برای اصلاح خاک های اسیدی مصرف می شود، درنتیجه کمبود احتمالی کلسیم و منیزیم نیز مرتفع می شود.

اگرخاک های اسیدی مورد نظر نباشد و صرفاً تامین کلیسم مورد نیاز گیاه هدف باشد می توان از کودهای فسفره حاوی کلسیم استفاده نمود، برای رفع کمبود منیزیم از سولفات منیزیم و یا سولفات مضاعف منیزیم و پتاسیم استفاده می شود.

سولفات روي 

اهميت

عنصر روي براي فعاليت هاي آنزيمي توليد هورمون هاي رشد، تلقيح، باروري و تشكيل ميوه ضروري بوده و كمبود آن باعث ريزش میوه یا برگ یا تاخير در باز شدن برگ ها و گل ها، ريزش ميوه، سرخشكيدگي ومحدوديت رشد مي شود.

اين عنصر، فعال كننده بيش از ۳۰۰ نوع آنزيم در انسان داام و گياه است و در مجموعه مكانيسم هاي حفاظتي بدن نقش كليدي دارد.

 سولفات منگنز

اهميت

منگنز نقش كليدي در تشكيل كلروپلاست و سيستم هاي آنزيمي گياه داشته و مصرف اين كود باعث بهبود فتوسنتز گياه و افزايش توليد محصول خواهد شد. منگنز فعال كننده ي تعداد زيادي آنزيم در گیاه است.

کودهای حیوانی

به مجموعه ای از مواد بستری، ادرار و مدفوع گاو، گوسفند، مرغ یا هر حیوان دیگری است که از محل نگهداری آن ها بدست می آید اطلاق مي شود.

درصد مواد غذایی کود حیوانی و کیفیت فیزیکی آن به عواملی مثل نوع حیوان،کیفیت مواد بستری، میزان پوسیدگی کود، تغذیه دام، میزان سدیم و مقدار بذر علف های هرز، بیماری ها، لارو و تخم حشرات، شن و خاک دارد.

درصد ازت کود گاوی بیشتر از کود گوسفندی و مرغی است. ولی درصد فسفر و پتاسیم کود مرغی از کودهای گاوی و گوسفندی بیشتر است.

درصد مواد غذایی کودها به تغذیه دام بستگی دارد. مثلاً چنان چه جیره غذایی دام از نظر یک عنصر ضعیف باشد، کود حاصله نیز به طریق اولی از نظر آن عنصر ضعیف خواهد بود و یا مثلاً هر چه درصد فیبر جیره غذائی بیشتر باشد درصدفیبر مدفوع نیز زیادتر خواهد بود.

فراوانی ترکیبات آلی ازت دار ساده در کود حیوانی تازه بسیار مساله ساز است. تجزیه سریع این مواد سبب آزاد شدن آمونیاک و تجمع آن در مجاورت ریشه ها گشته و موجب مسمومیت گیاه می گردد. پوسیدگی اولیه کود این مشکل را مرتفع می سازد به همین جهت هیچ گاه نباید کود حیوانی تازه را به محصول کاشته شده داد.

زیادی املاح در کود نیز می تواند از طریق ایجاد پتانسیل اسمزی و یا مسمومیت مستقیم گیاه مساله ساز باشد، بنابراین وجود مقدار متعادلی از عناصر غذائی و عدم زیادی عناصری مثل سدیم در کود دامی مطلوب می باشد.

کیفیت مواد بستری نیز نقش مهمی در کیفیت و حالت فیزیکی کود حیوانی دارد، معمولاً اصطبل گوسفند فاقد بستر است.

کودهاي گياهي  

یکی دیگر از راه های افزایش ماده آلی خاک استفاده از کود سبز در تناوب زراعی می باشد.

منظور از کود سبز شخم زدن گیاه در خاک پس از رشد کافی و بدون برداشت محصول است. اثر کود سبز بر خصوصیات فیزیکی خاک همانندکود حیوانی می باشد.

ولی کود سبز عملاً مواد غذایی به خاک اضافه نمی کند، بلکه آن چه را که طی رشد خود از خاک جذب کرده و در خود ذخیره نموده است به خاک بر می گرداند اما در صورتی که از گیاهان تیره بقولات بعنوان کود سبز استفاده شودتمام ازت تثبیت شده را به خاک بر می گرداند، از طرف دیگر کود سبز با جذب و ذخیره مواد غذایی در خود از شسته شدن آن ها جلوگیری می نماید.

گیاه مورد استفاده بعنوان کود سبز می بایستی اثرات فیتوتوکسینی بر رشد محصول بعدی نداشته باشد، فصل رشد کوتاهی داشته، تراکم بوته بالا را تحمل کند و رشد سبزینه ای زیادی داشته باشد تا علاوه بر این که مقدار زیادی ماده آلی به خاک اضافه می کند، پوشش کامل خاک را تامین نماید.

پوشش کامل خاک برای جلوگیری از فرسایش خاک و بازداری رشد علف های هرز ضرورت دارد، بنابراین اهداف کود سبز را می توان در افزایش ماده آلی خاک،حفظ مواد غذائی خاک (و در صورت استفاده از گیاهان تیره بقولات افزایش ازت خاک)، جلوگیری از فرسایش خاک و مبارزه با علف های هرز خلاصه نمود.

توجه به اهداف فوق روشن می سازد که کود سبز قبل از گیاهان وجینی در تناوب قرار می گیرد.

کود سبز در سیکل تناوبی فقط می تواند جایگزین آیش فصلی گردد. چنان چه طول آیش فصلی موجود برای تولید یک محصول کفایت می نماید، استفاده از کود سبز طی آن آیش فصلی مجاز نیست، نوع آیش فصلی (زمستانه یاتابستانه) که در شرایط کشت آبی توسط کود سبز جایگزین می شود به شرایط اقلیمی بستگی دارد.

در نواحی اقلیمی که با زمستان سرد مشخص می شوند، گیاهان وجینی (مانند چغندرقند، پنبه، ذرت و سیب زمینی) در بهار کاشته می شوند و آیش زمستانه می تواند توسط کود سبز اشغال گردد.

کمپوست

کمپوست عبارت از بقایای گیاهی و حیوانی، زباله های شهری و یا لجن فاضلاب است که تحت شرایط پوسیدگی قرار گرفته باشند، بطوری که مواد سمی آن ها از بین رفته، مواد پودر شده و فرم اولیه خود را از دست داده باشند.

برای تهیه کمپوست می توان از بقایای چوب بری ها‏، زباله شهری،‏ بقایای کشتارگاه ها و کارخانه های کنسرو ماهی، لجن فاضلاب و اجساد گیاهان پست غیرآوندی استفاده نمود.

بطورکلی، کمپوست ها از نظر مواد غذائی ضعیف هستند (به استثناء بقایای کشتارگاه ها و کارخانه های کنسرو ماهی که از نظر ازت غنی می باشند) و معمولاً برای بهبود ساختمان خاک مورد استفاده قرار می گیرند.

اثر فیزیکی کمپوست به مقدار ماده آلی آن و اثر شیمیائی کمپوست به ترکیب شیمیائی آن بستگی دارد.

تهیه کمپوست از زباله های شهری و لجن فاضلاب، راه مفیدی برای مصرف مجدد و دفع بهداشتی این مواد است.

مواد اخیر از این نظر که دارای املاح کم، فاقد مولدین امراض و آفات گیاهی، بذر علف های هرز و خاک می باشند مناسب بوده و به سرعت در خاک می پوسند.

لجن فاضلاب را پس از تخمیر غیر هوازی و حرارت دادن (برای کشتن عوامل بیماریزای آن) مورد استفاده قرار می دهند.

برای تهیه کمپوست روش کلی زیر انجام پذیر است: موادی را که می خواهند کمپوست نمایند بصورت لایه ای به ضخامت ۷ تا ۱۰ سانتیمتر روی سطح زمین یا حفره ای که در زمین تهیه نموده اند قرار می دهند و به ازاء هر سطل از مواد کمپوست شونده حدود ۱۰۰ گرم فسفات دی آمونیم یا سوپر فسفات بر روی مواد می باشند (در صورتی که از سوپر فسفات استفاده می شوند بهتر است حدود ۴۰ گرم اوره به ازاء هر ۱۰۰ گرم سوپر فسفات اضافه شود) و پس از پاشیدن کود شیمیائی اقدام به آب پاشی این لایه نموده و سپس لایه های جدید را به همین روش اضافه می کنند، ممکن است لایه هائی از کود حیوانی و یا خاک را بطور متناوب با لایه های مواد کمپوست شونده قرار دهند.

در صورتی که از لایه های کود حیوانی استفاده می شود به اضافه کردن کود ازت در زمان انباشتن مواد کمپوست شونده نیازی نیست، اما به فسفات و همچنین سولفات کلسیم ممکن است نیاز باشد.

ترکیب کود شیمیائی که برای تحریک و تکمیل پوسیدگی و تعادل عناصر به کمپوست اضافه می شود به نسبت کربن به ازت و ترکیب شیمیائی مواد کمپوست شونده بستگی دارد.

زمان و تناوب کوددهی گیاهان آپارتمانی

رشد ضعیف گیاهان آپارتمانی می‌تواند نشانه‌ای از کمبود عناصر ضروری و نیاز به کوددهی باشد و شما می‌توانید در این هنگام اقدام به دادن کودهای مناسب به گیاه کنید اما بسیاری از پرورش دهندگان توصیه می‌کنند که منتظردریافت این سیگنال‌ها نباشید و با توجه به چرخه رشد گیاه، خودتان تمهیدات لازم را برای تغذیه گیاه با استفاده متناوب از کود به میزان توصیه شده بیندیشید.

ما در بخش‌های بعد در مورد دوره تناوب کوددهی و نیز مقدار مناسب کود نکاتی را بیان خواهیم نمود.

نکته مهم دیگر این که توجه داشته باشید که هر گیاهی در مقایسه با دیگری نیاز به میزان متفاوتی کود دارد و علاوه بر این تناوب، کود‌دهی به هر یک از گیاهان آپارتمانی باید متفاوت باشد.

تعدادی از گیاهان آپارتمانی هستند که مواد مغذی بیشتری مصرف می‌کنند و برای همین باید کود بیشتری با تناوب بیشتر در اختیار آن‌ها قرار داد و این در حالی است که تعدادی دیگر نیاز کمتری به مواد مغذی دارند و حتی ممکن است که پس از کشت اولیه نیازی به کود‌دهی در آینده نداشته باشند.

کود دهی گیاهان آپارتمانی در فصل رشد

قانون خاصی برای تعیین یک زمان معین برای کوددهی به گیاهان آپارتمانی وجود ندارد.

با این حال شما می‌توانید برای تقویت رشد گیاهان آپارتمانی (که ممکن است در فضای بیرون باشند یا این که در داخل خانه رشد خود را با شروع فصل گرما آغاز می‌کنند) کود دهی را حدود یک تا دو ماه قبل از گرم شدن هوا انجام دهید، در این هنگام گیاه در حالت نیمه‌خواب به سر می‌برد و با گرم شدن تدریجی هوا به حالت فعال در خواهد آمد تا رشد خود را دوباره از سر بگیرد.

نکته :

توجه داشته باشید که به دلیل این که گیاه در انتهای زمستان هنوز رشد خود را کاملا آغاز نکرده است، کود دادن باید با دوز متوسط انجام شود و با گرم شدن تدریجی هوا می‌توان غلظت کود مورد استفاده و یا دوز آن را بالا برد تا درنهایت در تابستان بیشترین کود را در اختیار گیاه قرار داد.

نکته مهم در ارتباط با دوز مناسب کود مورد استفاده برای گیاهان

در صورتی که قصد کوددهی گیاهان آپارتمانی را داشته باشید باید حتما توجه کنید که تناوب استفاده از کود در دوز آن نیز تاثیر خواهد گذاشت، برای مثال در صورتی که از کودهای مایع استفاده می‌کنید (که از نظر عده‌ای بهترین کود برای گیاهان آپارتمانی است) و قصد دارید هر هفته به گیاه کود بدهید، دوز آن را کمتر بگیرید. این در حالی است که برای کود دهی در تناوب طولانی‌تر دوز کود را باید افزایش دهید.

کود دهی گیاهان آپارتمانی در پاییز

در فصل پاییز از شدت تابش نور آفتاب کاسته خواهد شد و برای همین به طور معمول نور کمتری به گیاهان خواهد رسید، به همین دلیل شما باید با فرا رسیدن فصل پاییز سعی کنید کود کمتری به گیاه بدهید و تقریبا دوز کوددهی گیاهان آپارتمانی را نصف کنید، تا این که فصل زمستان فرا برسد.

کود دهی گیاهان آپارتمانی در زمستان

با توجه به این که بسیاری از گیاهان آپارتمانی در فصل زمستان در دوره فعال رشد خود قرار ندارند، کود دهی به آن ها در این زمان هیچ سودی ندارد و حتی ممکن است که ضررهایی به دنبال داشته باشد، این ضررها در قالب سوزانده شدن ریشه گیاه و سر شاخه‌ها خود را نشان خواهند داد.

سوالات متداول:

1. Q: بهترین زمان کوددهی گیاهان آپارتمانی چه موقع است؟
   A: بهترین زمان معمولاً فصل رشد گیاه، یعنی بهار و تابستان است که گیاه بیشترین نیاز غذایی را دارد.

2. Q: آیا می‌توان در زمستان به گیاهان آپارتمانی کود داد؟
   A: معمولاً خیر، چون بیشتر گیاهان در زمستان در دوره رکود هستند و کوددهی می‌تواند به ریشه‌ها آسیب بزند.

3. Q: تفاوت کود شیمیایی و کود آلی چیست؟
   A: کود شیمیایی سریع‌تر جذب می‌شود اما کود آلی علاوه بر تغذیه، ساختار خاک را هم بهبود می‌دهد.

4. Q: نشانه‌های کمبود مواد غذایی در گیاهان چیست؟
   A: زرد شدن برگ‌ها، رشد کند، ریزش برگ یا کوچک ماندن برگ‌های جدید از نشانه‌های رایج هستند.

شما معمولاً از چه نوع کودی برای گیاهان آپارتمانی‌تان استفاده می‌کنید و چه نتیجه‌ای گرفته‌اید؟

منابع اصلی:

1-نحوه کود دادن به گیاهان آپارتمانی : راهنمای کامل و اصول صحیح

2-آموزش کوددهی به گیاهان آپارتمانی و گلدان (مرحله به مرحله)

3-بهترین کود برای گیاهان آپارتمانی چیست: انواع‌ + روش کوددهی