آموزش مرحله‌به‌مرحله پرورش ارکیده

ارکیده یکی از زیباترین و متنوع ترین و پرطرفدارترین گیاهان گل دار آپارتمانی دنیاست که با گل فوق العاده زیبا و خاص و منحصر به فرد وجذاب و مسحور کننده اش تبدیل به یکی از محبوب ترین گیاهان جهان شده است و در میان طرفداران گل و گیاه از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

ارکیده گیاهی لوکس و گران قیمت محسوب می شود و در اقلیم های خشک شرایط نگهداری سختی دارد و گیاهی حساس محسوب می شود. با این حال به دلیل زیبایی فوق العاده اش همچنان از محبوبیت بالایی در سطح دنیا برخوردار است.

ارکیده ساقه ای بلند و قوس دار دارد و گل ها بسته به گونه مورد نظر، در شکل های مختلف و در رنگ های صورتی، بنفش، سفید، قرمز، زرد، نارنجی، سبز و…… خودنمایی می کنند.

نام علمی ارکیده Orchid  می باشد و زادگاه بومی آن کشورهای استوایی آسیایی مانند مالزی و تایلند و قسمت های گرمسیری آمریکای جنوبی است و اکنون در سرتاسر جهان پخش شده است.

گل ارکیده در صنعت شاخه بریده و گل فروشی ها از جایگاه خاص و ویژه ای برخوردار است و در این صنعت گردش مالی بالایی دارد.

ارکیده گیاهی رطوبت دوست است و در اقلیم های خشک نگه داری آن به شدت سخت است و به طور کلی گیاهی حساس و پرتوقع با شرایط نگهداری خاص محسوب می شود که صبوری زیادی را در نگهداری می طلبد و برای افراد مبتدی به خصوص در اقلیم های خشک توصیه نمی شود اما در اقلیم های مرطوب نگهداری چندان سختی ندارد و از خود سازگاری خوبی نشان می دهد.

بیش از هزار گونه از ارکیده وجود دارد و می توان گفت متنوع ترین گیاه جهان است که تنوع بسیار بالایی دارد.

ارکیده ها حداقل یک بار در سال به گل می روند و گل آن ها تا چند ماه دوام دارد.

برخی گونه های ارکیده گیاه دارویی هم محسوب می شوند و در صنعت آشپزی و دسر، جهت وانیل و دسرها و نوشیدنی ها استفاده می شود و کاربرد دارد.

ارکیده گیاهی هرس پذیر است و لازم است شاخه ها و برگ های خشک آن را از روی بوته حذف کنید.

همان طور که گفته شد ارکیده گونه های مختلف و تنوع زیادی دارد.

از معروف ترین و زیباترین گونه های آن می توان به ارکیده فالانوپسیس با نام علمی phalaenopsis orchid، ارکیده دندروبیوم با نام علمی dendrobium orchid، ارکیده صورت میمونی با نام علمی Dracula simia orchid، ارکیده کاتاسکوم با نام علمی catasetum orchid، ارکیده کاتلیا با نام علمی cattleya orchid، ارکیده سیمبیدیوم با نام علمی cymbidium orchid، ارکیده اپیدندروم با نام علمی epidendrum orchid، ارکیده وندا با نام علمی vanda orchid، ارکیده اونسیدیوم با نام علمی oncidium orchid، ارکیده لیکاسته با نام علمی lycaste orchid، ارکیده لودیسیا با نام علمی ludisia orchid، ارکیده فایوس با نام علمی phaius orchid، ارکیده براساوولا با نام علمی brassavola orchid، ارکیده میلتونیوپسیس با نام علمی  miltoniopsis orchidو ارکیده آدونتوگلوسوم با نام علمی odontoglossum orchid اشاره کرد که این گونه ها تنها بخش کوچکی از دنیای وسیع و متنوع ارکیده ها هستند.

در کشور ایران گونه فالانوپسیس و دندروبیوم بسیار رایج و پرطرفدار است.

شرایط نگهداری ارکیده در آپارتمان:

نور مناسب برای ارکیده :

ارکیده گیاهی نور دوست است و نور شدید و غیرمستقیم را می پسندد.

پنجره های جنوبی بدون آفتاب، بهترین مکان برای نگهداری ارکیده هستند. البته در فصل زمستان، تابش مستقیم آفتاب از پشت شیشه به مدت کم اشکالی ندارد اما در فصل تابستان، آفتاب مستقیم روی گیاه نتابد، چون ممکن است باعث برگ سوزی شود.

در نور کم، رنگ برگ ها  سبز خیلی تیره شده و گل دهی گیاه کم شده یا متوقف می شود.

نور خیلی زیاد هم باعث رنگ پریدگی برگ های ارکیده می شود.

ارکیده فالانوپسیس

آبیاری مناسب برای ارکیده :

ارکیده ها به املاح بالای آب آبیاری( به خصوص کلر) حساس هستند و ممکن است آب لوله کشی باعث شود برگ های گیاه زرد شود. بنابراین، از آب لوله کشی که 48 ساعت مانده باشد یا آبی که از دستگاه تصفیه رد شده باشد برای آبیاری آن استفاده کنید.

زمان خاصی برای آبیاری ارکیده وجود ندارد و بهترین زمان برای آبیاری آن وقتی است که خاک آن خشک شده باشد. یعنی در فاصله بین دو آبیاری خاک خشک باشد.

بهترین کار برای تشخصیص صحیح زمان آبیاری، این است که انگشت خود یا یک سیخ چوبی را به صورت عمقی در خاک فرو کنید، اگر خاک به این دو نچسبید به این معناست که زمان آبیاری فرا رسیده است.

آبیاری بیش از حد و معیوب بودن زهکش ته گلدان و خیس ماندن طولانی مدت خاک، باعث ایجاد مشکلاتی مانند زرد شدن برگ ها، زرد یا قهوه ای شدن ساقه های قوس دار گل دهنده و ریزش غنچه ها می شود و خطر بیماری های قارچی مانند خفگی ریشه و پوسیدگی ریشه در این حالت زیاد می شود.

در آبیاری کم و تشنگی هم برگ های ارکیده پژمرده می شوند و بوته خود را می اندازد.

دمای مناسب برای ارکیده :

به طور کلی ارکیده ها چون از مناطق گرمسیری و مرطوب دنیا به همه جا منتقل شده اند گیاهانی حساس به سرما هستند و گرما را به سرما ترجیح می دهند( البته اگر توام با رطوبت باشد) اما در محیط آپارتمان، ارکیده های گلدانی خنک پسند هستند و دماهای متعادل رو به خنک را همراه با رطوبت نسبی محیط ترجیج می دهند و در این شرایط بهترین کیفیت و بیشترین احتمال گل دهی را دارند.

به طور کلی ارکیده ها در دمای بین 10 الی 30 درجه دوام می آورند، اما همان طور که گفته شد دمای متعادل و خنک داخل آپارتمان برای آن ها ایده آل است.

دماهای خیلی بالا به خصوص اگر با خشکی محیط همراه باشد باعث بی حال شدن بوته ارکیده شده و گل دهی آن را متوقف می کند و احتمال شیوع کنه ها را بالا می برد.

سرما و دماهای پایین هم، باعث رنگ پریدگی برگ ها شده و گل دهی ارکیده را تحت تاثیر قرار می دهد و حتی باعث آبکی شدن و سیاه شدن برگ ها ( اگر رطوبت محیط بالا باشد) می شود و گیاه را دچار سرمازدگی می کند.

ارکیده به تهویه محیط بسیار حساس است پس مراقب باشید در فضاهای آلوده و نزدیک آشپزخانه و وسایل گرمایشی مانند بخاری نباشد.

مراقب باشید ارکیده شما از نوسانات دمایی مانند سرد شدن و گرم شدن ناگهانی هوای محیط دور باشد چون این گیاه به تغییرات ناگهانی دما حساس است و واکنش نشان می دهد.

ارکیده نباید مقابل کوران هوا و باد کولر هم باشد پس از این مناطق هم دورش کنید.

ارکیده دندروبیوم

رطوبت مناسب برای ارکیده :

کلیه انواع ارکیده گیاهانی رطوبت دوست هستند و تحمل خشکی بیش از حد محیط را ندارند.

روزانه با آب جوشیده سرد شده و دور از نور مستقیم و شدید خورشید،برگ های آن را اسپری آب کنید و اگر هر روز در نزدیک این گیاه زیبا بخور سرد ملایم روشن کنید خوب است و حتی گاهی می توانید روی سر آن پلاستیک شفاف با چند سوراخ بکشید و برای گیاه شرایط گلخانه ای فراهم کنید.

خشکی بیش از حد محیط، باعث ریزش غنچه های این گیاه زیبا می شود و به طور کلی روند گل دهی را دچار نقصان و اختلال می کند و شما گیاه شاداب و سرحالی نخواهید داشت. به همین دلیل نگهداری ارکیده در مناطق مرطوب مثل شمال ایران خیلی راحت تر از اقلیم های خشک است و ارکیده در مناطق مرطوب سرحال تر است و گل دهی مطلوب تری خواهد داشت، اما در محیط آپارتمان حتی در اقلیم های خشک هم می توان شرایط رطوبتی را تا حدی برای این گیاه فراهم کرد هر چند کار سختی است.

خاک مناسب برای ارکیده :

ارکیده ها در زادگاه های بومی خود که جنگل های گرم و مرطوب خط استواست گیاهانی اپی فیت هستند که روی گیاهان دیگر رشد می کنند و در خاک نیستند و عادت به خاک های سنگین و مقوی ندارند. بنابراین در محیط آپارتمان و در شرایط گلدان هم به خاکی سبک و زهکشی شده که بتواند آب را به راحتی از خود عبور دهد نیاز دارند.

ترکیبی از پوست درختان و خزه های جنگلی و پرلیت و زغال و بسترهای کشتی مانند پیت ماس و کوکوپیت و….برای این گیاه زیبا توصیه می شود و چون خاک این گیاه خیلی خاص است ترجیحا از خاک های آماده و مخصوص ارکیده استفاده کنید.

تکثیر ارکیده :

ارکیده با روش هایی مانند تقسیم بوته وکاشت ریزوم( پیاز ) زیاد می شود.

بیماری ها آفات و مشکلات ارکیده :

نور کم باعث توقف گل دهی یا کاهش گل دهی در ارکیده می شود.

نور شدید و مستقیم به خصوص در فصل تابستان، باعث سوختگی برگ های ارکیده می شود.

آبیاری زیاد و بیش از حد، باعث زرد شدن برگ ها، ریزش غنچه ها، زرد یا قهوه ای شدن ساقه های گل دار و بروز بیماری های قارچی در ارکیده می شود.

تشنگی و آبیاری کم هم، باعث پژمردگی برگ ها و بوته ارکیده می شود.

دماهای بالا و پایین، باعث اختلال در گل دهی ارکیده می شوند.

رطوبت کم و خشکی بالای محیط در ارکیده هم روند گل دهی و شادابی ارکیده را تحت تاثیر قرار می دهد. معمولا ارکیده در هوای خیلی خشک به گل نمی رود.

خاک بافت سنگین و دارای ph قلیایی، به شدت برای ارکیده مضر است و باعث آب ماندگی و باتلاقی شدن گلدان شده و سلامت گیاه را به خطر می اندازد.

عدم کوددهی در ارکیده باعث رنگ پریدگی برگ ها و فقیر شدن بوته از مواد غذایی می شود و ممکن است یکی از دلایل به گل نرفتن ارکیده باشد.

از مهم ترین دلایل به گل نرفتن ارکیده می توان به نور خیلی کم، دماهای بالا یا پایین، عدم کوددهی یا کوددهی بیش از حد، آبیاری زیاد و نیاز گیاه به تعویض گلدان، اشاره کرد.

کنه ها و شپشک های آردآلود هم اگر فرصت را مغتنم ببینند، به این گیاه زیبا حمله می کنند که به محض مشاهده باید فوری با سموم مناسب مهار و درمان شوند.

ارکیده سیمبیدیوم

کوددهی ارکیده :

خاک ارکیده فقیر از مواد غذایی است. بنابراین،کوددهی مصنوعی برای این گیاه زیبا جهت تامین عناصر غذایی و گل دهی آن لازم است و بهتراست از کودهای مخصوص ارکیده به شرط کیفیت و مرغوبیت و طبق دستور استفاده کنید.

مراقب کوددهی بیش از حد و خطر مسمومیت کودی برای این گیاه هم باشید.

تعویض گلدان ارکیده :

بهتر است ارکیده خود را در یک گلدان پلاستیکی شفاف که خاک آن را واضح می بینید بکارید تا از عبور جریان آب و هدایت آن به سمت زهکش مطمئن شوید و این گلدان شفاف بهتر است چندین زهکش ( سوراخ) داشته باشد و به یک عدد زهکش اکتفا نکنید( این موضوع برای ارکیده خیلی مهم است ) و اگر ظاهر این گلدان را دوست ندارید می توانید آن را در این گلدان کاشته و سپس در گلدان بزرگ تر و زیباتری که مدنظرتان است قرار دهید.

زمان تعویض گلدان ارکیده هم وقتی است که ریشه از انتهای گلدان خارج شده باشد. در هنگام تعویض گلدان هم خیلی با دقت و ظرافت این کار را انجام دهید. به این معنی که آن را خیلی آرام از گلدان قبلی خارج کرده و خاک کهنه را دور ریخته و ریشه ها را بازدید کنید.

اگر سیاه و پوسیده هستند با قیچی استریل هرس کنید و دور بریزید و آن را خیلی آهسته در گلدان جدید قرار دهید و خاک جدید روی آن بریزید و خیلی ملایم با آب املاح کم و ولرم آبیاری کنید. بهتر است ته گلدان و قبل از ریختن خاک مقداری پرلیت یا لیکا بریزید بعد خاک را بریزید.

هرگز در زمانی که ارکیده گل دارد گیاه خود را تعویض گلدان نکنید و اجازه دهید تا گل دهی آن تمام شود بعد تعویض گلدان را انجام دهید.

سوالات متداول:

1. Q: آیا ارکیده برای افراد مبتدی مناسب است؟
   A: در اقلیم‌های مرطوب بله، اما در مناطق خشک نیاز به دقت و فراهم‌کردن رطوبت دارد.

2. Q: هر چند وقت یک‌بار باید ارکیده را آبیاری کرد؟
   A: زمانی که بستر کاشت کاملاً خشک شد؛ برنامه ثابت هفتگی ندارد.

3. Q: چرا ارکیده گل نمی‌دهد؟
   A: کمبود نور، دمای نامناسب، آبیاری زیاد یا کم، و کوددهی نادرست از دلایل رایج هستند.

4. Q: بهترین مکان برای نگهداری ارکیده در خانه کجاست؟
   A: کنار پنجره جنوبی با نور زیاد اما غیرمستقیم و دور از باد و وسایل گرمایشی.

5. Q: آیا می‌توان ارکیده را در خاک معمولی کاشت؟
   A: خیر، ارکیده به بستر سبک و مخصوص با زهکشی بالا نیاز دارد.

شما چه تجربه‌ای از نگهداری ارکیده در خانه دارید و کدام نکته بیشترین تأثیر را در گل‌دهی آن دیده‌اید؟

منابع اصلی:

1-صفر تا صد کاشت و تکثیر گل ارکیده به راحتی در منزل

2-6 روش تکثیر گل ارکیده (معرفی بهترین روش)

3- مرحله به مرحله با تکثیر گل ارکیده در خانه