راهنمای جامع برای کشاورزان مبتدی: کوددهی

خلاصه مقاله:

این مقاله یک راهنمای جامع و کاربردی برای آشنایی با انواع کودها و شیوه درست مصرف آن‌ها در باغ، باغچه و گلدان است. ابتدا با کودهای پرمصرف NPK و نقش نیتروژن، فسفر و پتاسیم در رشد گیاه آشنا می‌شویم و سپس عناصر میان‌مصرف و ریزمغذی‌ها را بررسی می‌کند. مقاله به‌صورت مرحله‌به‌مرحله روش‌های مختلف کوددهی مانند پخش سطحی، نواری، چالکود، محلول‌پاشی و کودآبیاری را توضیح می‌دهد. هدف اصلی، کمک به انتخاب کود مناسب و مصرف صحیح آن برای افزایش سلامت گیاه و بازدهی بهتر است.

در بازار کودی ایران هزاران نوع کود وجود دارد که عمده ی آن ها به سه دسته ی شیمیایی، ارگانیک یا آلی و زیستی یا بیولوژیکی تقسیم می شوند.

در این مقاله می خواهیم توضیح دهیم که چه کودهایی به گیاهان بدهید و چه موقع ازاین کودها را استفاده کنید.

کود ان پی کا یا درشت مغذی ها یا پرمصرف ها چیست؟

کود ان پی کا عمومی ترین کودی است، که در تمام دنیا برای گیاهان استفاده می شود و اصلا فرقی ندارد که گیاه شما زینتی باشد یا درخت میوه باشد یا صیفی و سبزی، تقریبا 80 درصد نیاز عمومی گیاه را می توانید از کودهای ان پی کا به دست بیاورید.

در کود های ان پی کا فرمول های خاصی وجود دارد که کارایی این کود ها را نشان می دهد.

مهم ترین نسبت های فرمولی این کود سه بیست 20،20،20، 15.5.30،12.12.36، یا 10.52.10 است، درسته که این فرمول ها را باید کارشناسان به شما تجویز کند اما توضیح ساده ای بیان می کنیم تا خود شما بتوانید انتخاب فرمول مورد نیاز گیاه تان را انجام دهید.

به عنوان مثال کود 5.10.43 را مورد بررسی قرار می دهیم و اجزای تشکیل دهنده ی کود را تحلیل می کنیم.

در کود های ان پی کا سه عنصر اصلی نیتروژن، فسفر و پتاس نقش اصلی را دارند، بنابراین در این کود ها عدد اولیا ان نشانه از نیتروژن است، عدد دوم یا پی نشانه ی فسفر است و عدد سوم نشانه از پتاسیم در این کود است.

حال به عنوان نمونه در کود 5.10.43 با توجه به مطالب بالا خواهیم دید که در آن کود مقدار 5 واحد نیتروژن و 10 واحد فسفر و 43 واحد پتاسیم وجود دارد که این به آن معنا است که این کود ان پی کا جزو کودهای پتاس بالا است.

حالا می خواهیم بررسی کنیم که کدام یک از این فرمول ها مناسب برای گیاه شما است.

ابتدا باید نقش هر عنصر را برروی گیاه بررسی کنیم تا مشخص شود نیاز گیاه به کدام عنصر بیشتر است.

نیتروژن:

برای پیچیده نشدن موضوع نیتروژن، از باز کردن انواع نیتروژن (اوره ، نیترات، و آمونیاک) خودداری می کنیم اما همین نکته را باید ذکر کنیم که در کود ها معمولا مجموع این عناصر را نیتروژن کل در نظر می گیریم.

کار نیتروژن بر روی گیاه افزایش رشدرویشی است و باعث بیشتر شدن شاخ و برگ و بزرگ شدن گیاه می شود. فرمول های نیتروژن بالا 20.20.20 یا 30.5.5 یا 30.20.10 یا 30.10.10 است. توجه داشته باشید که گیاه 30 واحد نیتروژن را می تواند جذب کند اما بالاتر از این ممکن است آسیب به گیاه وارد کند.

فسفر:

این عنصر نیز در جدول عناصر با نام فسفر قابل استفاده ذکر می شود و مهم ترین کارش بر روی ریشه ی گیاه است.

فسفر می تواند باعث افزایش ریشه شود و سیستم ریشه ای را بهبود ببخشد مهمترین فرمول ها به عنوان کود فسفر بالا 10.52.10 و 5.50.20 است.

پتاسیم:

نقش اصلی پتاسیم در گیاه بر روی میوه گیاه است (میوه در درختان میوه، گل در گیاهان زینتی گل دار ) و سه نقش اساسی در ثمره دارد، سایز میوه، رنگ میوه و بو و طعم ثمره را بالا می برد.

فرمول های عمومی به عنوان کود پتاس بالا 15.5.30 یا 12.12.36 یا 5.5.40 یا 5.10.43 است.

حالا با توجه به این موضوعات شما می توانید با توجه به نیاز گیاه تان کود مورد نظرتان را انتخاب کنید، به عنوان مثال اگر گیاه شما ریشه های ضعیفی دارد پس شما باید به گیاه فسفر بالا بدهید و غیره.

عناصر میان مصرف چیست؟

عناصری که از ماکروها یا پرمصرف ها، درختان و گیاهان به آن ها کمتر نیاز دارند و نسبت به کم مصرف ها و میکروها بیشتر مورد نیاز گیاه است مانند کلسیم، منیزیم، گوگرد و کلر.

عناصر ریز مغذی یا کم مصرف ها چیست؟

در کنار فرمول ان پی کا مقدایری ریز مغذی هم یافت می شود که اغلب مقادیری بسیار نا چیز است و فقط به روند بهبود جذب عناصر ماکرو یا همان نیتروژن و فسفر و پتاس کمک می کند. این عناصر با نام های آهن، روی، منگنز، مس، بر و مولیبیدن هستند و به مجموع آن ها تی ای گفته می شود.

اما کود های ریزمغذی به صورت جداگانه نیز در بازار هستند و به صورت میکس و جداگانه یافت می شوند که در زیر اشاره خواهیم کرد کدام محصول را برای چه مورد باید استفاده کنید.

روش های استفاده کود های شیمیایی:

روش پخش سطحی (Broadcasting)

یکی از روش های مصرف کود شیمیایی، روش سنتی پخش سطحی است که در این روش، کود توسط دست و یا ماشین کود پاش به صورت یکنواخت در تمام سطح مزرعه قبل از کاشت پخش می گردد، این روش در زمین آیش، روش مناسبی برای مصرف مقدار زیادی از عناصر غذایی که مصرف آن ها به راحتی هنگام کشت مقدور نیست مناسب می باشد.

علت پایین بودن درصد بازیافت کودهای نیتروژنی مصرف به صورت پخش سطحی و یا مصرف آن قبل از زمان کشت محصول می باشد، با پخش سطحی، هدر رفت کودهای نیتروژنی به ویژه اوره به صورت گاز آمونیاک رخ می دهد و همین اتفاق در مصرف قبل از کشت علاوه بر تصاعد آمونیاک به صورت آبشویی با آب آبیاری نیز رخ می دهد.

لازم بذکر است که مصرف کود با  روش پخش سطحی توجیه اقتصادی ندارد.

روش نواری یا ردیفی برای محصولات زراعی  ( Band placement )

عمل جای گذاری کود به قرار دادن کود در ناحیه نزدیک ریشه گیاهان (ریزوسفر) توسط دستگاه کودکار- بذرکار اطلاق می گردد.

روش های مصرف کود شیمیایی در مورد کودهایی که حاوی عناصر غذایی غیر پویا نظیر کودهای محتوی فسفر و پتاسیم و عناصر کم مصرف هستند، باید در زمان حداکثر نیاز گیاهان به این عناصر به صورت جایگذاری عمقی می باشد.

درکشاورزی علمی، جای گذاری عمقی باعث بالا رفتن کارایی کودها، کاهش مقدار مصرف و نهایتاً سبب بازده اقتصادی کودها می گردد.

استفاده از کودهای فسفاته (کود سوپر فسفات تریپل و ساده و غیره) به روش نواری نسبت به روش پخش سطحی که با توده بیشتری از خاک در ارتباط است بازدهی بیشتری دارد، همچنین پخش کودهای فسفاتی به شکل دانه ای (گرانول) به جای پودری تا حدی فسفات را از فرآیندهای شیمیایی خاک محافظت نموده و از تبدیل فسفر به ترکیبات کمتر قابل استفاده جلوگیری می کند.

جهت دست یابی به بازده زراعی بیشتر کودهای فسفاتی محلول باید به صورت دانه ای و به روش نواری و یا با استفاده از دستگاه کوکار- بذرکار زیر بذر قرار گیرند

تاثیر جای گذاری صحیح کود بر افزایش عملکرد قابل حصول به دو عامل واکنش گیاهان و برهم کنش کود با خاک بستگی دارد.

روش چالکود و کانالکود برای درختان میوه:

روش چالکود  یکی از روش های مصرف کود شیمیایی می باشد که در این روش درنزدیکی ریشه درخت چاله های حفر شده، سپس با کودهای آلی و شیمیایی پر می شود، معمولا در جایی از این روش استفاده می شود که برگ درختان شکل زرد برگی آهکی (کمبود کلروز آهن ) را نشان دهند، با این حال محاسن آن فراوان بوده و اجرای آن در هرباغی مزایایی در برخواهد داشت.

زمانی که خاک دارای قدرت تثبت بالای می باشد مثلا در خاک های با بافت سنگین، استفاده از روش چالکود نسبت به روش پخش سطحی بازدهی بالاتری دارد، این افزایش بازدهی بدلیل مخلوط شدن کود با حجم کمتری از خاک می باشد.

جای گذاری موضعی در مراحل اولیه رشد گیاه در شرایطی که تراکم ریشه ها کم باشد می تواند مفید باشد، دراین حالت تماس کم ریشه های توسعه نیافته گیاه با افزایش غلظت عنصر غذایی در حالت جایگذاری موضعی جبران می شود.

یک نقطه ضعف در این روش، تماس محدود ریشه گیاهان با چنین مناطق غنی شده می باشد، ریشه گیاه در تمامی حجم خاک پراکنده شده است و در صورت جای گذاری موضعی کود تنها بخش کوچکی از ریشه گیاه با آن در تماس خواهد بود، این حالت به ویژه در مورد کودهای شیمیایی غیر متحرک در خاک صادق است.

چگونگی اجرای روش چالکود در باغ های میوه:

محل حفر چاله:

این چاله ها در یک سوم قسمت انتهایی سایه انداز درختان حفر می شود، علت حفر چاله ها در قسمت انتهایی سایه انداز درخت آن است که اثر ریشه های جوان و فعال در جذب آب و عناصر غذایی بیش از ریشه های پیر می باشد.

همچنین در چنین مناطقی به ریشه اصلی درختان صدمه نمی رسد، محل چاله باید در جای باشد که آب آبیاری حتما به طریقی آن را خیس کند.

تعداد چاله:

در صورتی که تعداد چاله کم باشد تماس ریشه درختان با مناطق اصلاح شده خاک کم بوده و اثر بخشی روش، کامل نیست. در مجموع برای درختان میوه بیش از 10 سال، دو تا چهار چاله برای هر درخت توصیه می شود. در باغ های پر تراکم تعداد به یک چاله بین هر دو درخت محدود می گردد.

قطر و عمق چاله:

عمق چاله بستگی به پراکنش ریشه های درخت دارد، در عمل معمولا عمق 40 تا 50 سانتی متر و قطر 30 تا 50 سانتی متر مناسب می باشد.

چگونگی پر کردن چاله ها:

چاله را با مخلوطی از ماده آلی (کود دامی پوسیده، خاک برگ یا کمپوست زباله) و کود شیمیایی مناسب پر کنید و هنگامی که برای اولین بار چاله ها را پر می کنید بهتر است ابتدا کود دامی مورد نیاز برای پر کردن چاله را با کودهای شیمیایی به خوبی مخلوط نموده و سپس درون چاله بریزید، با لگد کردن کود در داخل چاله تا حدی آن را بفشارید و در صورت نشست مجددا کود دامی بیافزایید تا هم سطح خاک شود، برای هر درخت به طور تقریب بین 250 تا 1000 گرم سولفات آهن و معادل این مقدار گوگرد کشاورزی در نظر گرفت.

برای باغ های پر تراکم و درختان کمتر از 10 سال نصف مقادیر فوق مناسب است.

نگهداری چاله ها:

در صورتی که چاله به خوبی نگهداری شود حفر آن یک بار برای چندین سال کافی خواهد بود.

هرسال نشست توده کود در داخل چاله را با افزودن مجدد کود دامی (یا سایر کودهای آلی کمپوست و ورمی کمپوست) جبران و از پرشدن چاله به وسیله خاک جلوگیری نمایید.

خیسی بیش از حد و خشکی توده دامی داخل چالکود از کارائی روش می کاهد و رطوبت و تهویه متعادل رشد ریشه را در داخل چالکود تقویت می کند.

افزودن کودهای شیمیایی برسطح چاله ها امکان پذیر است و چون حرکت این کودها به همراه آب آبیاری در داخل کود دامی به راحتی انجام می شود، نیازی به صرف هزینه جهت پابیل و زیر خاک کردن کودهای شیمیایی نیست.

برگپاشی (Foliar application)

تغذیه برگی یکی از روش های مصرف کود شیمیایی است که می توان عناصر غذایی را زمانی که اثر سریع لازم است مستقیما در اختیار شاخ و برگ یا میوه قرار داد.

محلول پاشی عناصری مثل بور، مس، منیزیم، منگنز و روی در شرایط خاک های ایران نسبت به مصرف خاکی، به دلیل برطرف نمودن سریع کمبود، آسان تر بودن آن، کاهش سمیت ناشی از تجمع این عناصر در خاک و جلوگیری از تثبیت،مناسب تر است.

زمان استفاده از روش برگ پاشی:

میوه در مقایسه با دیگر اندام های گیاهی به کلسیم بیشتری نیاز دارد.

یا در اوایل بهار زمانی که ریشه ها به دلیل دمای پایین خاک نتوانند عناصر غذایی را جذب نمایند و عناصر غذایی بور و روی شدیدا مورد نیاز گیاه می باشد، با محلول پاشی در هنگام متورم شدن جوانه ها نیاز آن ها برطرف می شود.

در بعضی از موارد مخصوصا زمانی که پدیده ناسازگاری مواد از طریق ریشه اشکال ایجاد می کند و یا افزودن موادی به خاک موجودات زنده خاک را از بین می برد، تغذیه برگی اهمیت زیادی پیدا می کند.

کود آبیاری: (Fertigation)

یکی دیگر از روش های مصرف کودهای شیمیایی، کود آبیاری می باشد که در این روش عناصر غذایی با آب آبیاری مصرف می شوند. از آنجایی که تمام عناصر غذایی مورد نیاز گیاه باید ابتدا به شکل محلول در آمده و سپس جذب گیاه شوند. این روش در مصرف کودها و تغذیه گیاه از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

کودها را چگونه مصرف کنیم؟

توجه داشته باشید که اندام اصلی گیاهان برای جذب عناصر غذایی ریشه است، البته سایر اندام‌ها مانند برگ‌ها نیز قابلیت جذب را دارند ولی جذب برگی کمتر از ریشه است و نمی‌توان تمام نیاز گیاه را از این طریق تامین کرد بنابراین، بخش زیادی از کودها باید از طریق ریشه در اختیار گیاهان قرار گیرند.

کودها را می‌توان به روش‌های مختلف کودآبیاری، محلول‌پاشی و اختلاط با خاک مصرف کرد.

در جدول زیر روش‌های مصرف انواع کودها درج شده است

چرا از کود در باغ و باغچه و گلدان استفاده کنیم؟

وقتی گیاهان، گل ها، میوه ها و سبزیجاتی که در باغ یا منزل شما رشد می کنند سالم و شکوفا هستند، به این معنی است که مواد مغذی کافی را از خاکی که در آن کاشته شده اند، جذب می کنند.

بیشتر گیاهان برای رشد به ترکیبی از کود های شیمیایی اعم از میکرو، ماکرووکودهای آلی نیاز دارند و با گذشت زمان، این مواد مغذی درخاک و گیاه کاهش می یابد، به همین دلیل است که بسیاری از مردم در منازل و کشاورزان و باغبان ها کود به گیاهان خود اضافه می کنند تا محتوای مواد مغذی خاک را افزایش داده و گیاهان خود را سال به سال سالم نگه دارند.

سوالات متداول:

1. Q: کود NPK چیست و چرا این‌قدر مهم است؟
   A: کود NPK شامل سه عنصر اصلی نیتروژن، فسفر و پتاسیم است که بخش عمده نیاز غذایی گیاه را تأمین می‌کنند و برای رشد عمومی گیاه ضروری‌اند.

2. Q: از کجا بفهمیم گیاه به کدام عنصر بیشتر نیاز دارد؟
   A: با توجه به علائم گیاه؛ رشد کم شاخ‌وبرگ نشان‌دهنده کمبود نیتروژن، ریشه ضعیف کمبود فسفر و کیفیت پایین گل یا میوه کمبود پتاسیم را نشان می‌دهد.

3. Q: چالکود بیشتر برای چه گیاهانی مناسب است؟
   A: این روش بیشتر برای درختان میوه، به‌ویژه در خاک‌های سنگین و آهکی، کاربرد دارد.

4. Q: آیا محلول‌پاشی جای کوددهی خاکی را می‌گیرد؟
   A: خیر، محلول‌پاشی فقط برای رفع سریع کمبودهاست و نمی‌تواند جایگزین کامل تغذیه ریشه‌ای شود.

5. Q: بهترین زمان کوددهی چه موقع است؟
   A: بسته به نوع کود و گیاه متفاوت است، اما معمولاً اوایل فصل رشد بهترین زمان کوددهی محسوب می‌شود.

شما معمولاً از چه نوع کودی برای گیاهان خود استفاده می‌کنید و چرا؟

منابع اصلی:

1-راهنمای کامل انواع کود کشاورزی از صفر تا صد: انتخاب، زمان و نحوه مصرف

2-اصول اولیه‌ی کوددهی

3-چگونه زمان مناسب کوددهی را تشخیص دهیم: راهنمای کامل برای کشاورزان