زبان گنجشک؛ آموزش نگهداری و شرایط رشد در فضای شهری

خلاصه مقاله:
درخت زبان گنجشک (Fraxinus) یکی از درختان مقاوم، خزان‌پذیر و سایه‌گستر است که علاوه بر زیبایی، کاربردهای دارویی فراوانی دارد. این درخت در بهار ابتدا گل می‌دهد و سپس برگ‌های کشیده و دندانه‌دارش ظاهر می‌شوند. زبان گنجشک به اقلیم‌های مختلف سازگار است، نیاز آبی متوسط دارد و در خاک‌های غنی بهترین رشد را نشان می‌دهد. از برگ‌ها و بخش‌های مختلف آن در طب سنتی برای درمان تب، ورم، نقرس، آرتروز و مشکلات کلیوی استفاده می‌شود. همچنین به دلیل چوب محکم، در صنایع چوب و مبلمان‌سازی ارزش زیادی دارد.

مقدمه:

درختی ست نسبتا مقاوم و خزان پذیر، سایه گستر  با خاصیت زینتی و دارویی.

نام علمی آن Fraxinus  است و بومی اروپا و اسکاندیناوی ست اما اکنون در سرتاسر دنیا گونه های مختلفی از آن پراکنده است و گستردگی جغرافیایی بالایی دارد.

زبان گنجشک گل هایی بدون گلبرگ دارد که در اوایل فصل بهار روی درخت ظاهر می شوند و بعد از مدتی گل ها تمام شده ریزش می کنند و برگ ها ظاهر می شوند بنابراین از جمله درختانی ست که در ابتدا گل ها روی شاخه های لخت  ظاهر می شوند و بعد برگ ها پدیدار می شوند.

گل های زبان گنجشک قرمز مایل به قهوه ای هستند.

برگ های زبان گنجشک حالت کشیده و مرکب و اطراف آن ها دندانه دار است که این برگ ها در فصل بهار بعد از اتمام گل دهی و ریزش گل ها روی درخت پدیدار می شوند.

میوه زبان گنجشک هم در اواخر تابستان و پاییز ظاهر می شود و از شاخه ها آویزان می شود.

پوست درخت زبان گنجشک در جوانی به رنگ خاکستری روشن و در کهنسالی به رنگ خاکستری تیره است و پوست آن بسیار ضخیم می شود و شکاف هایی عمیق در آن ایجاد می شود.

زبان گنجشک درختی با رشد متوسط تا سریع است ( بسته به گونه آن )

نورمورد نیاز برای زبان گنجشک:

زبان گنجشک درختی آفتاب و سایه دوست است و بهتر است در شرایط آفتاب کامل به خصوص در فصل تابستان نباشد و بهتر است در شرایط سایه آفتاب باشد به خصوص در اقلیم هایی که تابستان های به شدت گرم و خشک دارند بهتر است زبان گنجشک درمکان های سایه آفتاب کاشته شود.

آبیاری مناسب برای زبان گنجشک:

زبان گنجشک نیاز آبی متوسطی دارد و در زمانی که خاک خشک شود باید آبیاری شود.

زبان گنجشک تشنگی خاک را تا حد زیادی تحمل می کند اما به خصوص نهال های جوان باید از یک آبیاری منظم برخوردار باشند.

در فصول گرم مانند فصل بهار و فصل تابستان نیاز به آبیاری بیشتری دارد و باید مراقب نیاز آبی گیاه باشید و در فصل زمستان باید آبیاری زبان گنجشک را کم کنید.

مراقب آبیاری بیش از حد درخت در اقلیم های سرد باشید چون خطر پوسیدگی ریشه را بالا می برد.

اقلیم و آب و هوای مناسب برای زبان گنجشک:

زبان گنجشک در اصل اقلیم های معتدل و خنک را می پسندد اما به کلیه اقلیم ها و شرایط آب و هوایی سازگار و مقاوم است.

در اقلیم های گرم و خشک بهتر است زبان گنجشک در مناطق سایه گیر کاشته شود و آبیاری آن در روزهای خیلی گرم تابستان کنترل شود.

زبان گنجشک با شروع سرمای زمستانه به خزان می رود و برگ های آن شروع به ریزش می کنند و درخت به خواب زمستانی فرو می رود و دوباره در فصل بهار با گرم شدن هوا درخت از خواب بیدار می شود و برگ ها رویش می کنند.

رطوبت مناسب برای زبان گنجشک:

زبان گنجشک به خشکی هوای محیط و عدم رطوبت مقاومت خوبی دارد و سازگار است.

خاک مناسب برای زبان گنجشک:

زبان گنجشک به خاکی قوی و سرشار از مواد غذایی نیاز دارد و بهتر است در خاک های فقیر کاشته نشود که در این صورت نیاز به تغذیه خواهد داشت و خاک آن باید با کودهای دامی پوسیده و کودهای شیمیایی تقویت شود.

خواص دارویی زبان گنجشک:

زبان گنجشک نه تنها درختی زینتی ست بلکه از گیاهان دارویی در طب سنتی هم محسوب می شود و برای مصارف درمانی هم کاربرد فراوان دارد.

از برگ های زبان گنجشک برای بند آوردن خون استفاده می شود این برگ ها خاصیت مسهل کنندگی، عرق آوری افزایش دهندگی ادرار، روان کننده و ملین هم دارند.

درخت زبان گنجشک در درمان تب، درمان ورم، درمان چاقی، درمان و التیام زخم ها، کاهش التهابری، درمان نقرس ،درمان آرتروز، درمان بیماری های مثانه و کلیه، دفع سنگ های مجاری ادراری، درمان یبوست و انگل های روده ای و تقویت اشتها هم کاربرد و استفاده دارد.

چوب زبان گنجشک:

چوب درخت زبان گنجشک در صنایع چوب و مبلمان کارایی زیادی دارد.

گستردگی زبان گنجشک درکشورایران:

درخت زبان گنجشک گستردگی وسیعی در کشور ایران دارد و در نقاط مختلف این کشور با نام های مختلفی آن را می شناسند به طوری که در شمال ایران و استان لرستان به این درخت ون می گویند. در رامیان و لرستان به این درخت ونو می گویند در کردستان و ارومیه به نام بناو ، در چهارمحال بختیاری به نام بنو ، در نور آباد ممسنی به نام بینو ، در مریوان به نام بناوچ ، در فارس به نام اهر ، در آذربایجان به نام قوش دیلی شناخته می شود.

تکثیر زبان گنجشک:

این درخت با کاشت بذر  تکثیر می شود و بذرها در اواخر تابستان یا اوایل پاییز کاشته می شوند.

آفات و بیماری های زبان گنجشک:

درخت زبان گنجشک در معرض حمله آفات و بیماری ها قرار دارد.

سوسک های برگ خوار ممکن است به زبان گنجشک حمله کنند و ازبرگ های آن تغذیه کنند.

سوسک های چوب خوار هم ممکن است وارد بدنه این درخت شوند و از آوندهای چوبی درخت تغذیه کنند و انتقال آب و مواد غذایی را در تنه درخت با مشکل و اختلال رو به رو کنند.

پسیل ها هم ممکن است به زبان گنجشک حمله کنند و با تغذیه از شیره گیاهی باعث می شوند گال های برگی روی درخت ظاهر شود.

این حشرات بزاق خود را وارد گیاه کرده و شیره گیاه را می مکند و هورمون های گیاهی را به هم می ریزند و در این حالت اطراف برگ ها پیچ خورده و لوله ای شده و به گال آلوده می شوند که به تدریج گسترش می یابند.

سفیدک بالک ها هم ممکن است به درخت زبان گنجشک حمله کنند که باعث پژمردگی برگ ها و ریزش برگ ها و آسیب به میوه ها می شوند.

شته های گالزا باعث ایجاد گال روی برگ های زبان گنجشک می شوند.

پروانه های برگخوار هم ممکن است به این درخت حمله کنند.

درخت زبان گنجشک در معرض حمله قارچی به نام chalara  قرار دارد که البته برخی گونه های آن نسبت به این قارچ مقاوم تر هستند.

گونه های معروف زبان گنجشک در جهان و ایران:

از معروفترین گونه های درخت زبان گنجشک در دنیا می توان به این موارد اشاره کرد :

Faxinus quadrangulate ، Faxinus latifolia  ، Faxinus angustifolia ، faxinus albicans ، faxinux anomala ،  faxinus Sogdiana ،  faxinus chiisanensis ، faxinus papillosa ،  faxinus nigra ،  faxinus cuspidata،  faxinus platypoda ، faxinus pennsylvanica ،  faxinus caroliniana ،                             faxinus uhdei

از متداول ترین گونه های زبان گنجشک در ایران می توان به این گونه ها اشاره کرد :

Fraxinus excelsior coriaraefolia  که این گونه در جنگل های ایران به وفور یافت می شود.

Fraxinus excelsior pendula  این گونه در جنگل های شمال و ارسباران یافت می شود.

Fraxinus ornus  در باغ های ایران به وفور یافت می شود.

Fraxinus rotundifolia bornmullerii  این گونه در اراک یافت می شود.

Fraxinus persica  این گونه در لرستان و فارس یافت می شود.

سوالات متداول:

• Q: آیا زبان گنجشک برای مناطق گرم مناسب است؟
  A: بله، اما بهتر است در مناطق گرم و خشک در مکان‌های نیم‌سایه کاشته شود تا از تنش گرمایی جلوگیری شود.

• Q: زبان گنجشک چقدر به آبیاری نیاز دارد؟
  A: نیاز آبی آن متوسط است و باید هنگام خشک شدن خاک آبیاری شود. نهال‌های جوان به آبیاری منظم‌تری نیاز دارند.

• Q: آیا این درخت برای باغ‌های خانگی مناسب است؟
  A: بله، رشد خوب، مقاومت بالا و سایه‌اندازی مطلوب آن را برای باغ‌های خانگی مناسب می‌کند.

• Q: آیا آفات خطرناکی برای زبان گنجشک وجود دارد؟
  A: بله، آفات برگ‌خوار، چوب‌خوار، پسیل‌ها، سفیدبالک‌ها و شته‌های گالزا می‌توانند به آن آسیب بزنند.

• Q: بهترین خاک برای رشد زبان گنجشک چیست؟
  A: خاک غنی و حاصلخیز با مواد غذایی کافی. در خاک‌های فقیر باید از کود دامی پوسیده یا کودهای شیمیایی

شما تا به حال درخت زبان گنجشک کاشته‌اید یا تجربه‌ای از نگهداری آن دارید؟ تجربه‌تان چه بوده است؟

منابع اصلی:

1-نحوه کاشت و نگهداری از درخت زبان گنجشک

2-معرفی زبان گنجشگ- درخت ون و انواع آن

3-راهنمای کامل پرورش و نگهداری درخت زبان گنجشک